Zag je deze week voor het eerst een dikke laag blad op je vijver drijven? Veel mensen denken dat dat vanzelf wel goed komt zodra de wind het weer wegwaait. Niets is minder waar. Oktober is de maand waarin vijvers vaker omslaan dan in enige andere periode van het jaar, en de meeste eigenaren merken het pas als hun vissen al naar lucht happen aan het oppervlak.
Waarom je vijver nu kwetsbaar is
Zodra blad en uitgebloeide waterplanten op de bodem belanden, gaan bacteriën aan het werk om die rommel af te breken. Dat proces verbruikt zuurstof, en precies dat zuurstofgehalte is in het najaar al laag omdat planten minder produceren en het water afkoelt. De combinatie is riskant: veel afbraak, weinig aanvoer. Je vijver verandert daardoor in een paar weken van een stabiel ecosysteem in een plek waar vissen krap bij kas zitten. Wil je begrijpen hoe die verstoring van de waterbalans precies werkt, dan geeft de uitleg over eutrofiëring op Wikipedia een goed beeld van het mechanisme. Het vervelende is dat dit proces zich onder water afspeelt. Aan de oppervlakte lijkt de vijver nog helder en rustig, terwijl de onderste waterlaag al zuurstofarm is geworden.
Deze signalen betekenen dat het al bijna te laat is
Vissen die vlak onder of op het wateroppervlak blijven hangen en met open mond naar lucht lijken te happen, zijn het duidelijkste alarmsignaal. Ook een plotselinge geur van rotte eieren bij het water, een grijze of melkachtige waas op het oppervlak en vissen die zich ineens verzamelen rond de fontein of waterval wijzen op een dalend zuurstofgehalte. Zie je een van deze signalen, grijp dan dezelfde dag nog in: zet extra beluchting aan, ververs een deel van het water en verwijder al het blad dat je kunt bereiken.
Haal blad en dode planten er op tijd uit
De meest effectieve maatregel is ook de simpelste: voorkom dat blad en plantenresten op de bodem terechtkomen. Span een fijn net over het water zodra de bomen in jouw tuin beginnen te verkleuren, en schep drijvend blad er dagelijks uit in plaats van wekelijks. Snoei waterlelies en andere vijverplanten terug tot het gezonde deel, want vergeelde bladeren zijn straks precies het organische materiaal dat voor problemen zorgt. Ben je toch bezig met najaarsklussen in de tuin, dan is dit ook het moment om je tuinbodem winterklaar te maken zonder te spitten en gelijk de bloembollen de grond in te krijgen, want dat venster sluit snel.
Zorg dat er beweging in het water blijft
Stilstaand water koelt sneller af en mengt slecht, waardoor zuurstofarme lagen op de bodem blijven liggen. Laat een fontein, waterval of luchtpomp daarom gewoon doordraaien in het najaar, ook als je geneigd bent hem al uit te zetten omdat het kouder wordt. Een goedkope membraanpomp met een luchtsteen op de bodem is al genoeg om de boel in beweging te houden. Heb je drijvende of ondergedoken oxygenerende planten, laat die dan tot ver in oktober staan voordat je ze opruimt, ze leveren nog steeds zuurstof op zonnige dagen.
Vissen voeren: nu afbouwen, niet stoppen
Bij watertemperaturen onder de twaalf graden werkt de spijsvertering van koi en andere vijvervissen trager. Blijf je dan volop voeren zoals in de zomer, dan blijft er onverteerd voer en extra ontlasting achter die weer zuurstof kost bij de afbraak. Bouw het voeren geleidelijk af naarmate het water afkoelt: ga van dagelijks naar een paar keer per week, en stap over op licht verteerbaar wintervoer met minder eiwit. Stop pas volledig zodra de temperatuur structureel onder de vier graden zakt, niet eerder. Vissen die nog actief rondzwemmen hebben op dat moment nog altijd wat energie nodig om de winter door te komen.
Bescherm de vijver tegen vorst voordat het te laat is
Een laag ijs isoleert de vijver juist goed, maar een vijver die helemaal dichtvriest, sluit de zuurstofuitwisseling met de buitenlucht volledig af. Zet daarom op tijd een ijsvrije houder of een drijvende isolatiebal neer, zodat er altijd een open plek blijft. Haal pompen en filters die niet vorstbestendig zijn op tijd uit het water en berg ze droog op. Net zoals je nu alvast zoutstrooiers klaarzet voor de eerste vorst op de oprit, loont het om de vijver al te winterproof maken voordat de eerste nachtvorst verrast.
Dit weekend nog even de tuin in
Je hoeft niet alles in één middag te doen, maar wacht niet tot de eerste vissen al moeite hebben met ademhalen. Begin met het netje over het water, haal dit weekend de ergste bladresten weg en check of je pomp of beluchter nog draait. Die drie dingen samen bepalen grotendeels of je vijver er in maart weer gezond en helder bij ligt, of dat je in het voorjaar begint met het opruimen van dode vissen. Het kost je dit weekend misschien een uur, maar het scheelt een hele winter aan zorgen.